U Beginovom centru u Jerusalimu nedavno je promovisan engleski prevod knjige „Ustaška zverstva: zbornik dokumenata (1941-1942)“, čiji je glavni izdavač Arhiv Vojvodine. Ova knjiga sadrži dragocene dokumente koji se oslanjaju na autentične nemačke zapise i fotografije iz perioda Drugog svetskog rata, a njen cilj je da pruži uvid u ustaške zločine nad Srbima, Jevrejima i Romima.
Promociju je organizovao počasni konzul Srbije u Izraelu, Aleksandar Nikolić, koji je istakao značaj ove zbirke dokumenata. U knjizi se nalazi 165 dokumenata i 62 fotografije iz legata Slavka Odića, koji je 2008. godine otkupljen od privatnog lica. Odić je kao rukovodilac u Upravi državne bezbednosti imao pristup nemačkim arhivima koji su sadržavali informacije o okupiranoj Srbiji.
Dokumenti u ovoj zbirci prikupljeni su od Gestapoa i beleže stanje u ustaškoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH), satelitskoj tvorevini nacističke Nemačke. Zbirka se fokusira na provođenje politike genocida nad Srbima, ali takođe ima značaj za istraživanje Holokausta u NDH. Nikolić navodi da su nacistički predstavnici pratili tok Holokausta u NDH, a dokumenti pokazuju i kako je genocid nad Srbima bio povezan sa interesima okupatorskih vlasti.
Dr Milan Koljanin, koji je priredio ovu zbirku, ističe da su ustaške vlasti sprovodile istrebljenje Jevreja gotovo isključivo u logorima. Dokumenti pokazuju da su nemački predstavnici u Zagrebu kritikovali tempo sprovođenja Holokausta u leto i jesen 1941. godine. Takođe se navode podaci o institucijama koje su sprovodile pljačku jevrejske i srpske imovine.
Zbirka sadrži i svedočenja o zločinima nad Jevrejima, uključujući ubistvo jevrejskog zatočenika zbog kukuruza. Najveći zločin opisan u knjizi je masovno ubistvo 300 Jevreja na savskom mostu u Brčkom 12. decembra 1941. godine. Promociji su prisustvovali istraživači iz različitih univerziteta u Izraelu, predstavnici ambasade, kao i članovi srpske zajednice.
Na promociji su govorili stručnjaci iz različitih oblasti, koji su naglasili značaj dokumenata za razumevanje istorije Holokausta i genocida u Jugoslaviji. Ministar spoljnih poslova Srbije Marko Đurić takođe je prisustvovao događaju, naglašavajući da je važno da se ovakve tragedije nikada ne zaborave.
Englesko izdanje knjige objavljeno je 2025. godine, pet godina nakon srpskog izdanja. Dr Koljanin smatra da ova zbirka predstavlja značajan izvor podataka o stradanju Srba u NDH, ali i o sprovođenju Holokausta. Iako je jedan natpis u Jad Vašem posvećen Jasenovcu, šira javnost, posebno u Izraelu, nije dovoljno upoznata sa zverskim ubistvima u tom logoru.
Nikolić ukazuje na to da se razlozi za nepoznavanje ovih zločina nalaze u distorziji Holokausta tokom decenija socijalističke Jugoslavije. Spomenici su često koristili opšti termin „žrtve fašizma“ bez navođenja konkretnih identiteta žrtava. Takođe, naglašava kako su mnogi Srbi, Jevreji i drugi narodi zajedno učestvovali u otporu protiv nacizma.
Raspadom Jugoslavije, Srbi su počeli da se više interesuju za sopstvene patnje tokom rata. Iako su propuštene dragocene decenije, ovakve zbirke dokumenata predstavljaju važan doprinos naučnim istraživanjima i obrazovanju. Nikolić zaključuje da je važno da se istina o ovim događajima razjasni kako bi se sprečilo ponavljanje sličnih tragedija u budućnosti.
